• LANDSAT 7 TM UYDU VERİLERİ KULLANILARAK DEDEGÖL DAĞI

LANDSAT 7 TM UYDU VERİLERİ KULLANILARAK DEDEGÖL DAĞI
VE ÇEVRESİNİN (YENİŞARBADEMLİ – ISPARTA ) ÇİZGİSELLİK VE
JEOLOJİK ÖZELLİKLERİNİN BELİRLENMESİ
INVESTIGATION OF LINEAMENT AND GEOLOGICAL PROPERTIES OF
DEDEGÖL DAĞI AND ITS ENVIRONS (YENIŞARBADEMLI, ISPARTA) USING
LANDSAT 7 TM SATELLITE DATA
Abdullah Ünsal, Ahmet Mert, Oya Cengiz
Süleyman Demirel Üniversitesi
Uzaktan Algılama Araştırma ve Uygulama Merkezi
Çünür, İsparta
aunsal@stud.sdu.edu.t; ahmetmert@studwm.sdu.edu.tr, ocengiz@mmf.sdu.edu.tr
ÖZET
Çalışma alanı, Isparta Büklümünün doğu kanadında yer alan Dedegöl dağı (2998 m) ve çevresini
kapsamaktadır. Bölge, aynı zamanda milli park sahası ve turizm alanı (dağcılık, yaylacılık vb.) olmasından dolayı
da önemlidir.
Bu çalışmada, görüntü analizleri ve Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS) yöntemleri kullanılarak bölgenin jeoloji ve
çizgisellik haritaları ve 3D arazi modellemesi hazırlanmıştır. Bölgenin jeoloji haritası Landsat 7 TM uydu
görüntüsünden yapılmıştır. İlk olarak, uydu görüntüsüne koordinat dönüşümleri, spektral yansıma özellikleri,
kontrast düzeltmeleri ve mekansal filtrelemeler uygulanmıştır. Bunun yanında, görüntü üzerinde kontrollü
sınıflandırma yapılarak, arazide elde edilen veriler ile kontrolü sağlanmıştır. Çizgisellik haritası oluşturulurken uydu
görüntüsü üzerinde uygun band kombinasyonları seçilmiş ve çizgisellik filtreleri uygulanmıştır. İkinci olarak, 3D
arazi modellemesini elde etmek için çalışma alanına ait 1:25 000 ölçekli topoğrafik haritalar sayısallaştırılmış ve
sayısal haritalar üzerinde koordinat dönüşümleri yapılarak sayısal yükseklik modeli (SYM) oluşturulmuştur.
Sonuç olarak, uydu görüntüsü üzerinden ayırtlanan jeolojik birimler; Bozburun formasyonu, Karlık
formasyonu, Kartoz kireçtaşı, Dipoyraz formasyonu, Köseköy konglomerası, Kasımlar formasyonu, Menteşe
dolomiti, Beydağları formasyonu, Üzümdere formasyonu, Anamasdağ formasyonu ve güncel çökellerden
oluşmaktadır. Sayısal yükseklik modeli ile jeoloji haritası örtüştürülerek bölgenin jeolojik özellikleri ve
çizgisellikleri belirlenmiştir. Tüm bu veriler önceki çalışmalara uyumluluk göstermektedir.
Anahtar Kelimeler: Dedegöl Dağı, Uydu Verileri, Çizgisellik, Sayısal Yükseklik Modeli, Jeolojik
Haritalama
ABSTRACT
The study area is located in Dedegöl Dağı (2998 m) and around in the northern part of Isparta Angle. The
region is also selected in respect to locating within Natural Park and tourism (mountaing climbing, plateau etc.)
area.
In this study, the geological and lineament maps and 3D field models of the region were prepared using the
methods of image analysis and geographic information systems. Geological map of the region was made from
Landsat 7 TM satellite image. Firstly, coordinate transformations, spectral reflection properties, contrast
corrections, and spatial filters were applied on satellite image of the region. In addition, supervised classificiation
was made on image of study area and controlled by field data. Favorable band combinations were selected and
lineament filters were applied on satellite image for lineament map. Secondly, for 3D field model, topographic
maps with a scale of 1/25 000 of the study area were digitally processed and digital elevation model (DEM) were
formed by coordinate tranformations on digitized maps.
1
 In conclusion, the geological units which distinguished from satellite image are , Bozburun formation, Karlık
formation, Kartoz limestone, Dipoyraz formation, Köseköy konglomerate, Kasımlar formation, Menteşe dolomite,
Beydağları formation, Üzümdere formation, Anamasdağ formation and actuel deposits.In addition, owing to
produced digital data, digital elevation model (DEM) of study area was prepared. When digital elevation model
and geological map overlapped the geological properties and lineaments of the region were determined. These
data confirm the previous studies.
Key Words: Dedegöl Dağı, Satellite Data, Digital Elevation Model, Lineament, Geological Mapping.
GİRİŞ
Çalışma alanı Isparta iline bağlı , Yenişarbademli ilçesinin güneybatısında yer alan Dedegöl
dağı ( 2998 m) ve çevresini kapsamaktadır (Şekil 1). Bölge, Milli Park ve turizm alanı içerisinde yer
aldığı için önemlidir.
Bu çalışma, görüntü analizleri ve coğrafi bilgi sistemleri olmak üzere iki aşamada
gerçekleştirilmiştir. Görüntü analizleri ve coğrafi bilgi sistemleri yöntemleri kullanılarak bölgenin
jeoloji ve çizgisellik haritaları ve 3D arazi modellemesi hazırlanmıştır. Bölgenin jeoloji haritası
Landsat 7 TM uydu görüntüsü üzerinden yapılmıştır. Bunun için ilk olarak, uydu görüntüsüne
koordinat dönüşümleri, spektral yansıma özellikleri, kontrast düzeltmeleri ve mekansal filtrelemeler
uygulanmıştır. Bunun yanında, görüntü üzerinde kontrollü sınıflandırma yapılarak, arazide elde
edilen veriler ile kontrolü sağlanmıştır. Çizgisellik haritası oluşturulurken uydu görüntüsü üzerinde
uygun band kombinasyonları seçilmiş ve çizgisellik filtreleri uygulanmıştır. İkinci olarak, 3D arazi
modellemesini elde etmek için çalışma alanına ait 1:25 000 ölçekli topoğrafik haritalar
sayısallaştırılmış ve sayısal haritalar üzerinde koordinat dönüşümleri yapılarak sayısal yükseklik
modeli (SYM) oluşturulmuştur.
Şekil 1: Çalışma alanının yer bulduru haritası.
Figure 1: Location map of the study area.
2
 Çalışma alanında daha önce jeoloji ile ilgili çeşitli araştırmalar yapılmıştır. Fakat bölgenin
topografyasının oldukça yüksek olması ayrıntılı arazi çalışması yapılmasına engel olmuştur.(Şekil2)
Bunun için bu çalışma bölge için örnek bir çalışma olacaktır.
Şekil 2. Çalışma alanının genel görünümü
Figure 2. General view of the study area
MATERYAL VE METOD
Bu çalışmada, çalışma alanı ile ilgili Landsat TM 7 uydu görüntüsü , 1/100.000 ve 1/25.000
ölçekli topoğrafik haritalardan yararlanılmıştır. Görüntü işleme teknikleri ile ilgili çalışmalarda
Erdas Imagine 8.6 ve Er Mapper 6.4 yazılımları kullanılmıştır. Coğrafi bilgi sistemleri ile ilgili
çalışmalarda ise Arc View 3.2 yazılımı kullanılmıştır.
Bu çalışmada çalışma alanına ait 1/25.000 ölçekli topoğrafik haritalar sayısallaştırılmıştır.
Topografik haritalarda yer alan eş yükselti eğrileri, dereler , yollar , su kaynakları , tepeler , yaylalar
ve yerleşim alanları farklı ID’ler ile sayısallaştırılmıştır. Sayısallaştırılan topografik haritalardan
yararlanılarak çalışma alanının DEM’i (digital elevation model) oluşturulmuştur. DEM haritası
yardımı ile sayısal yükseklik modeli oluşturulmuş, bunlardan da çizgisellikler belirlenmiştir.
Çizgisellik analizleri yapılırken Landsat TM 7 uydu görüntüsünün 7. bandı ve 4.3.1 band
kombinasyonu üzerinde çalışılmıştır. Bölgenin sayısal topoğrafik haritası ile çizgisellikler
örtüştürülerek çalışma alanınındaki çizgiselliklerin yoğunlaştığı yerler saptanmış, topografya ile
olan ilişkisi belirlenmiştir. Ayrıca, bölgenin sayısal yükseklik modeli üzerine jeoloji haritası
örtüştürülerek jeolojik birimlerin doknak sınırları çizilmiştir.
3
 GÖRÜNTÜ İŞLEME
Bu çalışmada, Landsat TM 7 4.3.1 band kombinasyonundan oluşan NIR ( Near Infrared Color
Composite ) uydu görüntüsü kullanılmıştır. Bu görüntü üzerinde koordinat dönüşümleri , kontrast
düzeltmeleri , mekansal filtrelemeler gibi görüntü işleme teknikleri kullanılmıştır.
Çalışmada, öncelikle Landsat TM 7 uydu görüntüsünü gerçek dünya koordinatlarına
dönüştürebilmek için 1/25.000 ölçekli topografik haritalardan yer kontrol noktaları belirlenerek
koordinat dönüşümleri yapılmıştır. Daha sonra koordinat dönüşümleri yapılan görüntü üzerinde
renk zıtlığı artırılmış, mekansal filtrelemeler yapılarak sınrları keskinleştirilmiştir. Görüntü üzerinde
Edge Enhance 5x5 ve Sharpen 5x5 filtreleri kullanılmıştır. Tüm görüntü işleme teknikleri ile
gözlemsel yorumlamalar (renk, drenaj sistemleri, bitki örtüsü, morfoloji v.b.) kullanılarak çalışma
alanındaki jeolojik birimler ayırtlanarak haritalanmıştır (Şekil 3).
Şekil 3. Çalışma alanına ait Landsat TM 7 uydu görüntüsü ile hazırlanmış ve sadeleştirilmiş jeoloji
haritası.
Figure 3. The simplified geological map prepared by using Landsat TM 7 satellite image of the
study area.
Bu birimler, sırasıyla Bozburun formasyonu, Karlık formasyonu, Kartoz kireçtaşı, Dipoyraz
formasyonu, Köseköy konglomerası, Kasımlar formasyonu, Menteşe dolomiti, Beydağları
formasyonu, Üzümdere formasyonu, Anamasdağ formasyonu ve güncel çökellerden oluşmaktadır.
Ayrıca, çalışma alanının 3D arazi modellemesi oluşturularak, jeolojik harita ile
örtüştürülmüştür. Bununla birlikte jeolojik birimlerin dokanaklarının topografya üzerinde
nerelerden geçtiği belirlenmiştir (Şekil 4).
4
 Şekil 4. Çalışma alanına ait sayısal yükseklik modeli üzerine örtüştürülmüş jeoloji haritası
Figure 4: Geological map overlaid on digital elevation model of the study area
ÇİZGİSELLİK ANALİZİ
Çalışma alanındaki çizgisellikleri belirleyebilmek için Landasat TM 7 uydu görüntüsünde 4.3.1
band kombinasyonu ve 7. band kullanılmıştır. Uydu görüntüsü üzerinde doğrusallık filtreleri
uygulanarak çizgisellikler belirlenmiştir.( Şekil 5 )
Ayrıca, çalışma alanına ait 1/25.000 ölçekli topoğrafik haritalar sayısallaştırılmıştır. Topografik
haritalardaki eş yükselti eğrileri, dereler, yollar, su kaynakları, tepeler, yaylalar ve yerleşim alanları
farklı ID’ler ile sayısallaştırılmıştır.(Şekil 6) Sayısallaştırılan topoğrafik haritalardan yararlanılarak
çalışma alanının DEM’i (digital elevation model) oluşturulmuştur. Oluşturulan DEM haritası ile
sayısal yükseklik modeli yapılmıştır.(Şekil 7) Çizgiselliklerin belirlenmesinde da kabartma
haritasından yararlanılmıştır. Bununla birlikte, çalışma alanındaki çizgiselliklerin çizgisellik
yoğunluk haritası oluşturulmuştur.(Şekil 8) Bütün bu verilerin yardımıyla bölgenin hakim
çizgisellik yönlerinin KB, KD ve K- gidişli olduğu belirlenmiştir. Eşyükseltiler ve su kaynakları ile
çizgisellikler örtüştürüldüğünde topoğrafyanın sıklaştığı görülmüştür. Dere yatakları ve su
kaynaklarının bulunduğu alanlar, sırtlar ve topoğrafyanın ani yükseldiği yerlerde çizgiselliklerin
yoğun olduğu gözlenmiştir.(Şekil 9) Yörede tektonizma ile daha önce yapılmış çalışmalara
bakıldığında, bu çalışmada yapılan çizgiselliklere uyumluluk gösterdiği görülmüştür.
5
Şekil 5. Çalışma alanına ait Landsat 7 TM uydu görüntüsü üzerinde çizgiselliklerin belirlenmesi.
Figure 5. Investigation of the lineaments on Landsat 7 TM satellite image of the study area.
Şekil 6. Çalışma alanının sayısallaştırılmış 1/25.000 ölçekli topografik haritası.
Figure 6. Digitized topographic map with 1/25 000 scale of the study area.
6
Şekil 7: Çalışma alanının sayısal yükseklik modeli ile örtüştürülmüş Landsat TM 7 uydu görüntüsü
Figure 7: Landsat 7 TM satellite image overlaid on digital elevation model of the study area
Şekil 8: Çalışma alanına ait çigisellik yoğunluk haritası.
Figure 8: Lineament density map of the study area.
7
 Şekil 9. Çalışma alanına ait çizgiselliklerin topografya ile olan ilişkisi
Figure 9. Relation of topography and lineaments of the study area
COĞRAFİ BİLGİ SİSTEMLERİ
Çalışmanın Coğrafi Bilgi Sistemleri ile ilgili olan bölümünde Arcview 3.2 programı
kullanılmıştır. Öncelikle çalışma alanına ait hazırlanan verilerin gerekli koordinat dönüşümleri
yapılmıştır. Daha sonra bu veriler Arcview 3.2 programında proje haline getirilerek çalışmaya ait
haritaların oluşturulması için kullanılmıştır.
Çalışmada vektör ve raster veri olmak üzere iki tür veri tabanı kullanılmıştır. Uydu görüntüsü
raster veri olarak, çalışma alanına ait sayısallaştırılmış 1/25 000’ lik topoğrafik haritalardaki veriler
ise vektör verisi olarak kulllanılmıştır. Bu veriler kullanılırken sayısallaştırma, topoloji kurma ve
yoğunluk analizi gibi çeşitli işlemlerden geçmiştir.
Sayısallaştırma işleminde, 1/25 000 ölçekli topografik haritalardaki eş yükselti eğrileri, dereler,
yollar, su kaynakları, tepeler, yaylalar ve yerleşim alanları farklı ID’ler ile sayısallaştırılmıştır.
Böylelikle çalışmaya ait vektör veriler elde edilmiştir. Topoloji kurma işleminde çalışma alanına ait
Landsat TM 7 uydu verisi kullanılarak, bölgenin jeolojisi Arcview 3.2 programında jeolojik
birimlerin sınırları çizgi olarak belirlenmiştir. Bunlar daha sonra topolojisi kurularak poligona
dönüştürülmüştür. Böylelikle çalışma alanının jeoloji haritası elde edilmiştir. Yoğunluk analizinde
ise çalışma alanı 1x 1 km2’lik gridlere ayrılarak her bir hücre içerisine düşen çizgisellik sayısı
hesaplanarak Inverse Distance Weight (IDW) yöntemi ile çizgisellik yoğunluğu haritası
oluşturulmuştur.(Şener,2003)
SONUÇLAR
Landsat TM 7 uydu görüntüsü üzerinde çeşitli görüntü işleme teknikleri kullanılarak
çalışma alanında 14 adet jeolojik birim ayırtlanmıştır. Uydu görüntüsü üzerinden
8
 ayırtlanan jeolojik birimler; sırasıyla Bozburun formasyonu, Karlık formasyonu, Kartoz
kireçtaşı, Dipoyraz formasyonu, Köseköy konglomerası, Kasımlar formasyonu, Menteşe
dolomiti, Beydağları formasyonu, Üzümdere formasyonu, Anamasdağ formasyonu ve
güncel çökellerdir.Ayrıca jeoloji haritasının, görüntü üzerinde kontrollü sınıflandırma
yapılarak ve arazide elde edilen veriler ile kontrolü sağlanmıştır.
Çalışma alanındaki çizgisellikleri belirleyebilmek için Landasat TM 7 uydu görüntüsünde
4.3.1 band kombinasyonu ve 7. band kullanılmıştır. Uydu görüntüsü üzerinde doğrusallık
filtreleri uygulanarak çizgisellikler belirlenmiştir. Çalışma alanı, 1x 1 km2’lik gridlere
ayrılarak her bir hücre içerisine düşen çizgisellik sayısı hesaplanarak Inverse Distance
Weight (IDW) yöntemi ile çizgisellik yoğunluğu haritası oluşturulmuştur. Bölgenin hakim
çizgisellik yönlerinin KB, KD ve K- gidişli olduğu belirlenmiştir.
Çalışma alanının 3D arazi modellemesi oluşturularak, jeolojik harita ile örtüştürülmüştür.
Bununla birlikte jeolojik birimlerin dokanaklarının topografya üzerinde nerelerden geçtiği
belirlenmiştir
KAYNAKLAR
Akhir, J.M., Abdullah İ., 1997. Geological applications of Landsat thematic mapper imagery:
Mapping and analysis of lineaments in NW Peninsula Malaysia :The 18th Asian Conference
on Remote Sensing,October 1997
Bozcu, M., Çoban H., Yılmaz, K., 2003. Karacahisar otoktonu ve Antalya napları (Isparta Açısı)
içersisindeki Mesozoyik volkanik kayaların petrolojik incelemesi :S.D.Ü. 20 Yıl
Sempozyumu, Fen Bilimleri Dergisi Özel Sayısı, Isparta
Özgül, N., 1976.Torosların bazı temel jeolojik özellikleri : T.J.K. Bülteni, cilt 19, sayı 1
Öztürk, E.M., Dalkılıç, H., Ergin, A., Afşar, Ö.P., 1987.Sultandağı güneydoğusu ile Anamasdağ
dolayının jeolojisi :M.T.A. Rapor No:8191 (Yayınlanmamış)
Şenel, M., Dalkılıç, H., Gedik, İ., Serdaroğlu, M., Bölükbaşı, S., Metin, S., Esentürk, K., Bilgin, Z.,
Uğuz, F., Korucu, M., Özgül, N., 1992.Eğirdir-Yenişarbademli-Gebiz ve Geriş-Köprülü
(Isparta-Antalya)arasında kalan bölgenin jeolojisi :T.P.A.O. Rapor No:3132
(Yayınlanmamış)
Şenel, M., Dalkılıç, H., Gedik, İ., Serdaroğlu, M., Bölükbaşı, S., Bilgin, Z., Uğuz, F., Korucu, M.,
Özgül, N., 1996.Isparta büklümü doğusunda, otokton ve allokton birimlerin stratigrafisi(Batı
Toroslar) :M.T.A. Dergisi,s.,111-160, Ankara
Şenel, M., 1997. Türkiye jeoloji haritaları Isparta J12 paftası, MTA Genel Müdürlüğü Jeoloji
Etütleri Dairesi,Ankara.
Şener, E.,Cengiz, O.,Yağmurlu, F., 2003. Landsat 7 uydu görüntüsü ile jeolojik
uygulamalar:Burdur ve çevresinin jeoloji haritasının çıkarılması ve çizgisellik analizi :S.D.Ü.
20 Yıl Sempozyumu,Fen Bilimleri Dergisi Özel Sayısı, Isparta
Şener, E., Ünsal, A., Avcıoğlu, M.,Cengiz, O., 2003. Uydu görüntüleri ve sayısal yükseklik
modeli (SYM) kullanılarak Davras Dağı (GD Isparta) ve çevresinin jeolojik, çizgisellik ve
jeomorfolojik özelliklerinin belirlenmesi: S.D.Ü. 20 Yıl Sempozyumu, Bildiri Özleri
Kitabı,s.,275,Isparta
Yalçınkaya, S.,Ergin, A., Taner, K., Afşar, Ö.P., Dalkılıç, H., Özgönül, E., 1986. Batı Torosların
Jeoloji Raporu :M.T.A. Rapor No:7898, Ankara (Yayınlanmamış)
9