• Çështjet lidhur me përcaktimin e

Çështjet lidhur me përcaktimin e
tarifave të rregulluara
nga
prof. Vidmantas Jankauskas
Prezantuar gjatë trajnimit të NARUC/ERRA mbi
Rregullimin e Energjisë dhe Krijimin e Tarifave
5-8 nëntor 2007, Prishtinë, UNMIK/Kosovo
 Çështjet
vlera e aseteve
kostoja e kapitalit
amortizimi
lënda djegëse
përcaktimi i kostos
V.Jankauskas
 Rregullatori duhet të rishqyrtojë
bazën rregullative të aseteve
për të bërë vlerësim të pavarur të aseteve
vlera aktuale kalkulohet duke u bazuar në kostot
nga e kaluara të cilat korrigjohen duke
shfrytëzuar faktorët e indeksimit
nëse çmimi i paguar nga investuesit gjatë
privatizimit tejkalon vlerën e duhur të aseteve, në
konsideratë duhet marrë vetëm vlerën e duhur
V.Jankauskas
Asetet e shfrytëzuara dhe asetetet e
dobishme
rregullatori rishqyrton strukturën e aseteve
asetet që nuk ndërlidhen me aktivitetet
rregullative do duhej të përjashtohen nga
baza e tarifës
pajisjet të cilat nga rregullatori vlerësohen se
nuk janë të domosdoshme për të siguruar
shërbimin e caktuar, përjashtohen nga baza e
tarifës
e njëjta gjë ndodh edhe me ndërtimet që janë
duke u zhvilluar
V.Jankauskas
Problemet e vlerësimit të aseteve:
shembulli i parë
Në Lituani ekzistojnë 2 kompani të distribuimit
të rrymës: Perëndimorja dhe Lindorja
Perëndimorja u Privatizua
të dyja kompanitë rivlerësuan asetet e tyre
duke e shfrytëzuar qasjen e zëvendësimit të
vlerave – vlera e aseteve u rrit për 3.5 herë
të dyja kompanitë dëshironin të rrisin
shpenzimet e tyre të amortizimit si dhe të
kenë fitime më të mëdha nga asetet
V.Jankauskas
 Vlerësimi i aseteve: shembulli i parë
(vazhdim)
NCC (rregullatori) miraton normat e amortizimit, në
pajtim me legjislacionin e vendit
NCC shqyrtoi normat e amortizimit dhe lejoi pothuajse
dyfishimin e shpenzimeve të amortizimit
kompanitë e distribuimit kanë nevojë urgjente për
investime – trashëgimi nga kompania paraprakisht e
integruar
RAB për kalkulimin e fitimit është rishqyrtuar nga NCC
duke shfrytëzuar kostot e indeksuara nga e kaluara
V.Jankauskas
Vlerësimi i aseteve: shembulli i dytë
Kompania Lituaneze e gasit u privatizua
ajo rivlerësoi asetet – vlera u rrit përafërsisht trefish
NCC shfrytëzoi kostot e indeksuara nga e kaluara për të
kalkuluar fitimin
NCC shqyrtoi nevojat e të ardhurave nga amortizimi
duke i krahasuar ato me programin investues të
kompanisë (të miratuar nga rregullatori)
Kompania Lituaneze e gazit ka paditur rregullatorin në
gjykata administrative
V.Jankauskas
 Norma e fitimit
teoria ekonomike thotë se profiti është fuqia
kryesore që vë në lëvizje të gjitha bizneset
në tregjet konkurruese, profiti varet nga
efikasiteti i kompanisë
rregullimi është zëvendësim (i keq) për
konkurrencën
kësisoj, në tregjet e rregulluara rregullatori duhet
t’i caktojë kompanisë nën rregullim një normë të
arsyeshme të fitimit
V.Jankauskas
 Norma e drejtë e fitimit
norma e fitimit është profiti i kompanisë (në
përqindje) që rregullatori ia lejon
norma ‘e drejtë’ e fitimit definohet si e tillë që të
joshë investime por që të mos sigurojë fitime
joadekuate
zakonisht ajo përcaktohet duke krahasuar fitimet
në tregjet konkurruese, rreziqet e ndryshme, etj.
V.Jankauskas
 Vlera e amortizimit (zhvlerësimit)
gjatë përcaktimit të vlerës së zhvlerësimit,
kompania mund të shfrytëzojë lloje të ndryshme:
metodash (vija e drejtë dhe e përshpejtuar)
procedurash (grupi i gjerë, grupi tipik, grupi i
jetëzgjatjes së njëjtë, amortizimi i njësive)
teknikash (i jetëzgjatjes së tërësishme,
jetëzgjatjes së mbetur)
rregullatori mund të përcaktojë norma të
ndryshme zhvlerësimi për qëllime të përcaktimit
të çmimit
standardizimi i shfrytëzuar nga rregullatori
V.Jankauskas
 Lënda djegëse
Në shumë raste kostot e lëndës djegëse tejkalohen
Pasi që nuk kontrollohen nga kompania (çmimet e gasit,
derivateve)
Kjo funksionon mirë me rregullimet stimuluese të
çmimeve – ndryshimet në çmimin e lëndëve djegëse
reflektohen në formulë
Nëse ekziston çmimi i tregut, rregullatori duhet të
analizojë nëse çmimi i blerjes ka qenë konkurrues
Nëse në treg ka ekzistuar lëndë djegëse me çmim më të
ulët, rregullatori mund të mos e pranojë vendosjen e
çmimit më të shtrenjtë në tarifë
V.Jankauskas
 Përcaktimi i kostos
Shpërndarja e barabartë e përgjegjësisë së kostos
Ekzistojnë disa metoda për të realizuar këtë
Përcaktimi i kostos është më shumë art se sa shkencë
dhe si i tillë gjithmonë kontestohet
Për shembull, në shfrytëzimin e metodës së pikut
koincendal konsumatorët ndahen në grupe, sipas
kontributit që kanë në sistemin e ngarkesës së pikut
Një përcaktim më i shpeshtë i konsumatorëve bazohet
në nivelin e tyre të konsumit
Ndarja e konsumatorëve në rezidencialë, komercialë
dhe industrialë, etj.
V.Jankauskas
 Ndryshimet e pranueshme dhe të
papranueshme të çmimit
Çmimet rezidenciale janë më të ulëta se sa ato
komerciale – ndër-subvencionimi i
papranueshëm
Konsumatorët ruralë i shkaktojnë kosto më të
lartë shërbimit publik, por çmimet mbesin të
njëjta (problemi social – i pranueshëm) apo edhe
zbriten (ndër-subvencionimi – i papranueshëm)
Në shumicën e vendeve për transmision
shfrytëzohet tarifa e pullave postare
(konsumatorët shfrytëzojnë të njëjtin çmim pa
marrë parasysh sa larg janë gjeneratorët)
V.Jankauskas
Rritja e shpejtë dhe rebalancimi i tarifave
në Rumani
12
11 residential
10 non-residential
9
8
c/kWh
7
6
5
4
3
2
1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006
V.Jankauskas
Ju falemnderit!
V.Jankauskas